Hipofiz beynin alt hissəsində yerləşən kiçik endokrin vəzdir və bir sıra digər vəzlərin işini hormonlar vasitəsilə idarə edir. Onun hormonlarının azlığı və ya çoxluğu müxtəlif xəstəliklərə səbəb olur.
Hipofiz nədir və hansı hormonları ifraz edir?
Hipofiz beynin alt hissəsində yerləşən, təxminən 0,5 qram ağırlığında endokrin vəzdir. O, müxtəlif hormonlar ifraz edərək digər vəzlərin işini idarə edir.
Hipofizin 5 əsas hormonu:
- TSH (tiroid stimullaşdırıcı hormon) — boyun nahiyəsində yerləşən qalxanabənzər (tiroid) vəzin hormonlarını tənzimləyir. Bu hormonlar çatışmadıqda həm zehni fəaliyyət, həm də bədəndə maddələr mübadiləsi yavaşlayır.
- FSH və LH (reproduktiv orqanları stimullaşdıran hormonlar) — kişilərdə xayaları, qadınlarda yumurtalıqları stimullaşdıraraq cinsi funksiyanı və nəsilvermə qabiliyyətini təmin edir.
- AKTH (böyrəküstü vəzi stimullaşdıran hormon) — böyrəküstü vəzdən kortizol ifrazını təmin edir. Kortizol immun sistemin düzgün işləməsi, arterial təzyiqin və damarlarda mayenin kifayət qədər səviyyədə saxlanması üçün vacibdir.
- GH (böyümə hormonu) — böyümə dövründə boy artımını təmin edir.
- Prolaktin (süd ifrazını stimullaşdıran hormon) — qadınlarda doğuşdan sonra əmizdirməni təmin edir.
Hipofiz xəstəlikləri və hipofiz çatışmazlığı
Hipofiz xəstəlikləri iki qrupa bölünür: hipofiz hormonlarının az ifraz olunması ilə və çox ifraz olunması ilə gedən xəstəliklər.
Əsas 5 hormondan biri və ya bir neçəsi az ifraz olunarsa, bu vəziyyət hipofiz çatışmazlığı adlanır. Vaxtında və düzgün diaqnoz qoyulduqda müalicəsi mümkündür.
Hipofiz çatışmazlığının səbəbləri
- Adenomalar (hipofizin xoşxassəli şişləri) — ən əsas səbəblərdəndir.
- Kəllə travmaları — məsələn, avtomobil qəzası və ya boks kimi ağır idman növləri zamanı alınan zədələr.
Hansı əlamətlər hipofiz çatışmazlığına işarə edə bilər?
Hipofiz çatışmazlığının əlamətləri adətən yüngül olur və yavaş inkişaf edir. Buna görə insan illərlə xəstəliyin fərqinə varmaya bilər. Aşağıdakı əlamətlərə diqqət yetirin:
- Baş ağrısı və görmənin zəifləməsi (görmə sahəsinin itməsi) — hipofiz adenoması və ya başqa törəmə hipofizin üstündən keçən görmə sinirinə təzyiq etdikdə yaranır. Yüngül zəifləmə ilə başlayıb vaxt keçdikcə tam görmə itkisinə qədər gedə bilər. Erkən diaqnoz və törəmənin çıxarılmasından sonra görmə itkisi geriləyə bilər.
- Kişilərdə: cinsi funksiyanın zəifləməsi, sonsuzluq (uşaq istənildiyi halda olmaması), bədəndə tüklənmənin azalması.
- Qadınlarda: aybaşının azalması və ya tamamilə kəsilməsi (amenoreya), sonsuzluq.
- Üşümə, yuxululuq, çəki artımı, dəri quruluğu, yorğunluq, halsızlıq, aşağı arterial təzyiq, çox su içmə və tez-tez sidiyə getmə (gündə 2,5–3 litrdən çox su içmə), aclığa dözümsüzlük.
Hipofiz probleminə şübhə varsa, nə etməli?
Son bənddə sadalanan əlamətlər hipofiz çatışmazlığı üçün tipik deyil. Lakin uzun müddət davam edir və müalicəyə baxmayaraq keçmirsə, hipofiz çatışmazlığı ehtimalı nəzərə alınmalıdır.
Belə hallarda endokrinoloqa müraciət edin. MRT müayinəsində hipofiz adenoması və ya başqa törəmə aşkarlanarsa, neyrocərrahın köməyinə ehtiyac ola bilər.
Hipofiz çatışmazlığı necə müalicə olunur?
Endokrinoloq fiziki və radioloji müayinə, eləcə də müvafiq analizlərdən sonra çatışmayan hormonun yerinə qoyulmasına yönəlmiş müalicəyə başlayır. Müalicənin müddəti hormonun növündən və çatışmazlığın dərəcəsindən asılıdır.
Müntəzəm nəzarət müayinələrindən keçib müalicəni düzgün aldıqda həm şikayətlərdən azad olmaq, həm də xəstəliyin geriləməsinə nail olmaq mümkündür.
Bu səhifədəki məlumat ümumi xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir.