Hiperlipidemiya

Qan yağları: xolesterol və triqliseridlər

Yağlar orqanizmdə müxtəlif formalarda olur: sərbəst yağ turşuları, xolesterol və triqliseridlər. Xolesterol qanda həm sərbəst, həm də lipoproteinlərlə birləşmiş şəkildə olur.

• Aşağı sıxlıqlı lipoprotein xolesterol (LDL, «pis» xolesterol) qaraciyərdə əmələ gələn xolesterolu daşıyır. Ən çox ürəyi qidalandıran damarlarda yığılır və onları daraldır. Nəticədə ürəyə qan axını zəifləyir, ürək əzələsi kifayət qədər oksigen almır və miokard infarktı baş verə bilər.
• Yüksək sıxlıqlı lipoprotein xolesterol (HDL, «yaxşı» xolesterol) xolesterolun damarlarda yığılmasının qarşısını alır və ürəyi xəstəliklərdən qoruyur.
• Triqliseridlər də qan yağlarındandır. Onların yüksək səviyyəsi ürək xəstəlikləri riskini artırır; yağlı qidalanma, şəkərli diabet və digər hallarda da yüksələ bilər.

Müayinə və normal göstəricilər

20 yaşdan yuxarı insanlara hər 5 ildən bir qanda ümumi xolesterol, LDL və HDL xolesterol, triqliserid səviyyələrini yoxlatmaq tövsiyə olunur. Nəticələri aşağıdakı göstəricilərlə müqayisə etmək olar (mg/dL).

• LDL xolesterol: 100-dən aşağı — ideal; 100–129 — ideala yaxın; 130–159 — sərhəddə yüksək; 160–189 — yüksək.
• Ümumi xolesterol: 200-dən aşağı — ideal; 200–239 — sərhəddə yüksək; 240 və yuxarı — yüksək.
• HDL xolesterol: kişilərdə 40-dan, qadınlarda 50-dən aşağı — aşağı; 60 və yuxarı — yüksək.
• Triqliseridlər: 150-dən aşağı — arzuolunan səviyyə; 150–199 — sərhəddə yüksək; 200 və yuxarı — yüksək.

Xolesterol səviyyəsini nə yüksəldir?

• Qidalanma: kərə yağı, yumurta sarısı, yağlı ət, dərisi ilə yeyilən yağlı toyuq, süd, qatıq, pendir kimi doymuş yağ və xolesterolla zəngin qidalar; gündəlik qidanın 35%-dən çoxunun yağlardan ibarət olması.
• Artıq çəki: arıqlamaq ümumi xolesterolu, LDL xolesterolu və triqliseridləri azaldır, HDL xolesterolu isə artırır.
• Fiziki aktivliyin azlığı: hərəkətsiz həyat tərzi LDL xolesterolu yüksəldir. Müntəzəm fiziki məşqlər «pis» yağları azaldır, «yaxşı» yağları artırır.

Qidalanma tövsiyələri

Doymuş yağ və xolesterolu az olan qidalara üstünlük verin. Gündəlik enerjinin 25–35%-i yağlardan, 55–60%-i karbohidratlardan, 12–15%-i zülallardan gəlməlidir.

Gündə orta hesabla 1500 kalori qəbul edildikdə kərə yağı 1 desert qaşığı, günəbaxan və qarğıdalı yağı 1,5 desert qaşığı, zeytun və fındıq yağı 3 desert qaşığı həddində olmalıdır. Marqarin çox nadir hallarda, yumşaq və az kalorili növü istifadə oluna bilər. Sadə yağ, quyruq yağı və qızardılmış qidalardan imtina etmək lazımdır.

Qida seçimi

• Çörək və taxıl. Yaxşı seçim: buğda çörəyi, tam taxıl çörəyi və unu, çovdar və yulaf çörəyi, bulğur, zeytun yağında bişmiş quru paxlalı, tərəvəz və bulğur yeməkləri, yulaf sıyığı. Orta seçim: zeytun yağı, bitki yağı və ya yumşaq marqarinlə bişmiş düyü və tərəvəz yeməkləri, makaron, ağ çörək. Tövsiyə olunmur: yağlı və şəkərli un məmulatları (tort, biskvit, kraker).
• Yağlar. Ən yaxşı seçim: zeytun yağı, fındıq yağı, bitki yağı. Yaxşı seçim: yumşaq və az kalorili marqarin, fındıq, fıstıq və qoz yağları. Tövsiyə olunmur: kərə yağı, quyruq yağı, bərk marqarin, şəkərli fındıq və fıstıq pastası.
• Ət, quş, balıq və quru paxlalılar. Ən yaxşı seçim: balıq, dərisiz ağ quş əti, zeytun və ya bitki yağında bişmiş quru paxlalı yeməkləri. Yaxşı seçim: quşun tünd əti, yağsız mal və qoyun əti. Orta seçim: ətli quru paxlalı yeməkləri. Tövsiyə olunmur: kolbasa, sosiska, qovurma, yağlı qırmızı ət, qızardılmış ət, quş qanadı və dərili quş əti.
• Süd və süd məhsulları. Yaxşı seçim: az yağlı və ya yağsız süd məhsulları, az yağlı süddən hazırlanmış şor və pendir, yağsız və ya az yağlı süddən hazırlanmış şirniyyatlar. Tövsiyə olunmur: tam yağlı süd məhsulları, yağlı pendir, qaymaqlı dondurma, südlü şokoladlı şirniyyatlar, pudinqlər.
• Tərəvəz və meyvələr. Ən yaxşı seçim: göyərti (keşniş, cəfəri, salat yarpağı, rukkola və s.), kələm, kəvər, gül kələmi, pomidor, brokkoli, ispanaq, şaftalı, giləmeyvələr, çiyələk. Yaxşı seçim: digər təzə meyvə və tərəvəzlər.

Çəki, fiziki aktivlik və dərman müalicəsi

• Bədən çəkisini nəzarətdə saxlayın. Çəki bədən kütlə indeksi (BKİ = çəki, kq / boy², m²) ilə qiymətləndirilir; ən yaxşı göstərici 18,5–25 kq/m² arasıdır.
• Müntəzəm fiziki aktivlik: gündə ən azı 40 dəqiqə orta tempdə məşq.
• Düzgün qidalanma və fiziki aktivliyə baxmayaraq qan yağlarının istənilən səviyyəsi (LDL xolesterol 100 mg/dL-dən aşağı) əldə olunmursa, dərman müalicəsinə ehtiyac yaranır. Ən çox statin qrupu preparatları istifadə olunur.