Böyrəküstü vəz xəstəlikləri

Kuşinq sindromu

Kuşinq sindromu böyrəküstü vəzdə sintez olunan kortizol hormonunun həddindən artıq çox olması nəticəsində yaranır. Nadir xəstəlikdir və daha çox qadınlarda rast gəlinir. Əsas səbəbləri hipofizin və böyrəküstü vəzin şişləridir. Bundan başqa, hipofizdən asılı olmayaraq böyrəküstü vəzin hormon ifrazını stimullaşdıran digər maddələrin ifrazı da səbəb ola bilər.

Xəstəlik ürək-damar xəstəlikləri, hipertenziya, şəkərli diabet, xolesterol yüksəkliyi, piylənmə, osteoporoz, psixoloji pozğunluqlar və təkrarlanan infeksiyalarla ağırlaşa bilər.

Diaqnoz üçün kortizol səviyyəsi yoxlanılır, deksametazon testi, hipofizin MRT və böyrəküstü vəzin KT müayinəsi aparılır. Hipofiz və böyrəküstü vəz şişlərindən qaynaqlanan Kuşinq sindromu əməliyyat tələb edir.

Uğurlu əməliyyatdan sonra 6–18 ay ərzində kortizol səviyyəsi normallaşır və əlamətlər aradan qalxır.

Əsas əlamətlər (hər kəsdə eyni olmaya bilər):

• çəki artımı
• arterial təzyiqin yüksəlməsi (hipertenziya)
• «ayabənzər» üz, boyun nahiyəsində yağ toplanması
• dəridə çatlar, üzdə qızartı
• qadınlarda üzdə və bədəndə tüklənmə
• qanda şəkərin yüksəlməsi
• əzələ zəifliyi, sümüklərin zəifləməsi (osteoporoz)
• böyrək daşları
• depressiya və yuxu pozğunluqları

Birincili hiperaldosteronizm

Hipertenziyanın bəzi formalarını dərmansız müalicə etmək mümkündür. Bunlardan biri aldosteron hormonunun yüksəkliyi ilə bağlı hipertenziyadır. Aldosteron yüksəkliyinin bəzi səbəblərində isə daim dərman qəbul etmək lazım gəlir. Bu formaları ayırd etmək üçün xüsusi testlər var. Duzun az qəbulu da aldosteron səviyyəsini artırır.

Aldosteronla bağlı hipertenziyadan aşağıdakı hallarda şübhələnmək lazımdır:

• güclü halsızlıq və əzələ qıcolmaları olduqda
• hipertenziya ilə yanaşı gənc yaşda ürək, böyrək və ya nevroloji problemlər olduqda
• qanda kalium səviyyəsi aşağı olduqda
• 30 yaşınadək hipertenziya olduqda
• qan təzyiqi 3 və daha çox dərmanla düşmədikdə
• böyrəküstü vəzdə adenoma aşkarlandıqda

Feoxromositoma

Feoxromositoma hipertenziyanın çox nadir səbəblərindəndir, lakin vaxtında müalicə olunarsa qan təzyiqi normallaşır, müalicəsiz qaldıqda isə ölümlə nəticələnə bilər. Əsasən böyrəküstü vəzin şişi nəticəsində yaranır: vəz həddindən artıq adrenalin və noradrenalin ifraz edərək ürək və damar sisteminə zərər verir.

Əsas əlamətlər tutmalar şəklində ürəkdöyünmə, tərləmə, baş ağrısı, üzün avazıması və ya qızarması, təzyiqin qalxıb-düşməsidir. Bəzən xəstəlik heç bir şikayət olmadan aşkarlanır.

Şübhə olduqda qan və sidik analizləri aparılır. Nəticələrin düzgün olması üçün qəbul etdiyiniz dərmanlar dayandırılmalı və analizdən 3 gün əvvəl müəyyən pəhriz saxlanmalıdır. Göstəricilərin normadan 2–3 dəfə yüksək olması diaqnozu təsdiqləyir, daha sonra MRT ilə şişin yeri müəyyən edilir.

Müalicə şişin cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Əməliyyat ixtisaslaşmış xəstəxanalarda aparılmalı, xəstə xüsusi qulluq və müşahidə altında olmalıdır.

Adrenal adenomalar və karsinomalar

Böyrəküstü vəz şişləri əksər hallarda (70–80 %) xoşxassəli olur və cərrahi müdaxilə tələb etmir. Əsas məqsəd MRT müayinəsi ilə şişin xoş- və ya bədxassəli olduğunu, həmçinin hormon ifrazının səviyyəsini müəyyənləşdirməkdir. Hormon ifrazı artıbsa və ya kütlənin ölçüsü 10 mm-dən böyükdürsə, əməliyyat tələb oluna bilər.

Adrenal karsinomalar nadir rast gəlinən bədxassəli şişlərdir və proqnozu ağırdır. Onların 60 %-i hormonal aktivdir və çox vaxt Kuşinq sindromuna səbəb olur. Şişin ölçüsü adətən 6 sm və daha çox olur. Müalicəsi şişin cərrahi yolla tam çıxarılmasıdır; cərrahiyyədən başqa mitotan preparatı da istifadə edilir.

Anadangəlmə adrenal hiperplaziya

Anadangəlmə (kongenital) adrenal hiperplaziya genetik xəstəlikdir və iki tipi var. Klassik tip yenidoğulmuş dövründə başlayır və daha ağır keçir: qız uşaqlarında cinsi inkişafın pozulması ilə özünü göstərir, oğlan uşaqlarında isə 5–10 yaşlarında aşkarlanır.

Gec başlayan tipin əlamətləri yetkinlik dövründə üzə çıxır. Qızlarda tüklənmə və adət pozğunluğuna səbəb olur və polikistoz yumurtalıq sindromuna çox bənzəyir. Oğlanlarda isə klinik əlamətləri olmur, sonsuzluq səbəbilə aparılan müayinə zamanı aşkarlana bilər. Müalicəni endokrinoloq aparır.

Birincili adrenal çatışmazlıq (Addison xəstəliyi)

Addison xəstəliyi böyrəküstü vəz kifayət qədər fəaliyyət göstərmədikdə inkişaf edir. Əsas əlamətlər:

• halsızlıq, tez yorulma
• iştahsızlıq, çəki itkisi
• ürəkbulanma, qusma
• dərinin tündləşməsi
• başgicəllənmə
• əzələ və oynaq ağrıları

Adrenal kriz və müalicə

Bəzən Addison xəstəliyinin əlamətləri kəskinləşir və onlara qızdırma, qarın ağrısı, huşun itməsi əlavə olunur. Bu vəziyyət «adrenal kriz» adlanır.

Müalicə çatışmayan hormonların dərman şəklində qəbulundan ibarətdir. Dərmanları buraxmadan, müəyyən saatda və dozada qəbul etmək vacibdir. Müalicə adətən ömürboyu davam edir. Dərmanların yan təsiri, xəstəliyin gedişində dəyişiklik və ya yeni şikayətlər yaranarsa, həkimə xəbər verin.

Digər hormonal pozğunluqlar

Hirsutizm — qadınlarda normalda tük olmayan nahiyələrdə sərt, tünd tüklərin çıxmasıdır və androgen (kişi hormonu) yüksəkliyinin əlamətidir. Androgenlərin artması adətən böyrəküstü vəzdən və ya yumurtalıqlardan qaynaqlanır; ən çox rast gəlinən səbəb polikistoz yumurtalıq sindromudur.

Kişi hipogonadizmi — testosteron çatışmazlığıdır. Xayaların xayalığa gec enməsi, gecikmiş yetkinlik, süd vəzilərinin böyüməsi, ereksiya problemləri və libidonun azalması, orxit, kimyaterapiya, alkoqol, kimyəvi maddələr və radiasiyaya məruz qalma zamanı endokrinoloqa müraciət edin. Diaqnoz üçün ümumi testosteron səviyyəsi mütləq səhər saat 07:00–10:00 arasında yoxlanılır.

Ginekomastiya — kişilərdə süd vəzilərinin böyüməsidir. Yenidoğulmuşlarda, yeniyetmələrdə və böyüklərdə fizioloji ola və 6 aydan tez öz-özünə keçə bilər. Ən vacib məsələ onu süd vəzi xərçəngindən ayırd etməkdir. Bir çox dərman ginekomastiyaya səbəb ola bildiyindən, qəbul etdiyiniz dərmanlar barədə həkimə məlumat verin. Səbəb aradan qaldırıldıqdan sonra geriləmə olmazsa, cərrahi müalicə və ya radioterapiya tövsiyə oluna bilər.

Menopauza — adətən 45–55 yaşlarda aybaşının kəsilməsidir. Ən çox isti basmaları, gecə tərləmələri, yuxu pozğunluqları, vaginal quruluq, diqqətin zəifləməsi və unutqanlıq müşahidə olunur. Aybaşılar arası 3 həftədən az olarsa, qanaxma çox olarsa və ya menopauzadan sonra qanaxma baş verərsə, həkimə müraciət edin.

Cinsi kimlik pozuntusu — diaqnoz və müalicə psixiatr, endokrinoloq və cərrahın birgə qiymətləndirməsi ilə aparılır. Hormon müalicəsi yalnız endokrinoloq nəzarəti altında aparılmalıdır; birinci il hər 3 aydan bir, sonra ildə 1–2 dəfə nəzarət müayinəsi lazımdır.