Endokrinologiya nədir?

Endokrin sistem nədir?

Endokrin sistem daxili sekresiya vəzlərini bir araya gətirən sistemdir. Daxili sekresiya vəzləri hormonları sintez və ifraz edən orqanlardır.

Hormonlar reproduksiya, maddələr mübadiləsi (metabolizm), böyümə və inkişaf proseslərini tənzimləyir. Onlar həm də orqanizmin ətraf mühitə reaksiyasını idarə edir və bədənin funksiyaları üçün lazım olan enerji və qida ehtiyatının təmin olunmasına kömək edir.

Endokrin sistemə aşağıdakı vəzlər daxildir:

• hipotalamus
• hipofiz
• qalxanvari vəz (tiroid)
• qalxanvariyanı vəzlər (paratiroid)
• mədəaltı vəz (pankreas)
• böyrəküstü vəzlər
• cinsiyyət vəzləri — qadınlarda yumurtalıqlar, kişilərdə xayalar (testislər)

Endokrinoloq kimdir?

Endokrinoloq endokrin sistem xəstəliklərinin diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olan həkimdir. Bu xəstəliklər çox vaxt mürəkkəb olur və orqanizmin bir neçə sistemini əhatə edir.

Əgər ilk müraciət etdiyiniz həkim sizdə endokrin problem aşkar edərsə, sizi endokrinoloqa yönləndirəcək.

Daxili sekresiya vəzlərinin necə işlədiyini qiymətləndirmək üçün endokrinoloq hərtərəfli müayinə aparır və ehtiyac olduqda müəyyən analizlər təyin edir.

Endokrinoloq hansı xəstəlikləri müalicə edir?

• diabet
• qalxanvari vəz xəstəlikləri
• metabolik pozğunluqlar
• reproduktiv sistem xəstəlikləri
• menopauza
• osteoporoz
• hipertenziya (yüksək qan təzyiqi)
• yağ (lipid) mübadiləsi pozğunluqları
• sonsuzluq
• boy qısalığı və həddindən artıq boy
• daxili sekresiya vəzlərinin şişləri
• artıq çəki və piylənmə

Ən çox rast gəlinən endokrin xəstəliklər

Aşağıda endokrinoloqun ən çox qarşılaşdığı doqquz xəstəlik qrupu haqqında qısa məlumat verilir.

Diabet

Diabetdə qanda şəkərin səviyyəsi normadan yüksək olur. Müalicə olunmayan diabet görmənin zəifləməsinə (hətta korluğa), böyrək çatışmazlığına, əl və ayaqlarda hissiyatın azalmasına və qanqrenaya səbəb ola bilər.

Endokrinoloq diabeti pəhriz, ağızdan qəbul edilən dərmanlar və ya insulinlə müalicə edir. Qan şəkərini normal səviyyədə saxlamaq və ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün daim həkim nəzarətində olmaq lazımdır.

Qalxanvari vəz (tiroid) xəstəlikləri

Qalxanvari vəz xəstəliklərində ən çox rast gəlinən şikayət enerji səviyyəsinin qeyri-sabit olmasıdır. Bununla yanaşı, əzələ sərtliyi, emosional vəziyyətin dəyişməsi, çəkiyə nəzarətin pozulması, istiyə və ya soyuğa dözümlülüklə bağlı problemlər də ola bilər.

Endokrinoloq vəzin həddindən artıq işləməsi nəticəsində hormon artığı (hipertireoz) və ya zəif işləməsi nəticəsində hormon çatışmazlığı (hipotireoz) olan xəstələri müalicə edir. Bunun üçün ya tiroid hormonu təyin olunur, ya da artıq hormonu bloklayan dərmanlar verilir.

Sümük xəstəlikləri

Endokrinoloqun müalicə sahəsinə osteoporoz, osteomalyasiya (uşaqlarda — raxit), həmçinin kalsium balansını pozan və osteoporoza səbəb olan qalxanvariyanı vəz (paratiroid) xəstəlikləri aiddir.

Reproduktiv pozğunluqlar

Reproduktiv endokrinologiya sahəsində endokrinoloq aşağıdakı problemləri müalicə edir:

• menopauza şikayətləri
• menstrual dövrün pozğunluqları
• polikistoz yumurtalıq sindromu (PKYS)
• premenstrual sindrom
• impotensiya

Piylənmə və artıq çəki

Artıq çəkisi və piylənməsi olan xəstələrdə endokrinoloq metabolik və hormonal səbəbləri araşdırır və müalicə edir. Qalxanvari vəzin, böyrəküstü vəzlərin, yumurtalıqların və hipofizin pozğunluqları piylənməyə səbəb ola bilər.

Hipofiz xəstəlikləri

Hipofiz digər vəzlərin fəaliyyətini idarə etdiyi üçün orqanizmin «ana vəzi» sayılır və vacib hormonlar hasil edir.

Bu hormonların artığı və ya çatışmazlığı sonsuzluğa, menstrual dövrün pozğunluqlarına, böyümə pozğunluqlarına (həddindən artıq boy və ya boy qısalığı), kortizol balansının pozulmasına (çəki artımı və ya arıqlama) və prolaktinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Bu problemlər dərmanla müalicə olunur; ehtiyac olduqda endokrinoloq xəstəni cərraha yönləndirir.

Böyümə pozğunluqları

Böyümə hormonunun çatışmazlığı həm uşaqlara, həm də böyüklərə ciddi təsir edir. Uşaqlarda həddindən artıq boy və ya boy qısalığını uşaq endokrinoloqları müalicə edir.

Böyüklərdə böyümə hormonu çatışmazlığı müxtəlif şikayətlərlə özünü göstərir. Bu xəstələr üçün etibarlı və effektiv böyümə hormonu müalicəsi mövcuddur.

Hipertenziya

Hipertenziya yüksək qan təzyiqi deməkdir və ürək xəstəlikləri üçün risk faktorudur. Çox vaxt ürək-damar sistemi xəstəlikləri ilə əlaqəli olsa da, bəzi hallarda aldosteron hormonunun artığı nəticəsində yaranır.

Metabolik sindrom və nadir rast gəlinən feoxromositoma da hipertenziyanın səbəbi ola bilər. Bu xəstəliklərin hamısı effektiv müalicə olunur.

Lipid mübadiləsi pozğunluqları

Ən çox rast gəlinən lipid pozğunluqları xolesterolun və ya triqliseridlərin yüksəlməsi, yaxud «qoruyucu» xolesterolun (HDL-xolesterol) azalmasıdır. Bu pozğunluqlar çox vaxt ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəlidir.

Lipid pozğunluqları diabet, metabolik sindrom, polikistoz yumurtalıq sindromu və piylənmə ilə birlikdə rast gəlinə bilər. Onlar pəhriz, fiziki aktivlik və dərmanlarla müalicə oluna bilər.