Şəkəri əvəz edə bilən maddələr iki qrupa bölünür. Onlar qənaətli və az kalorilidir, lakin bu, onlardan kor-koranə istifadə etmək üçün əsas deyil.
Şəkər əvəzediciləri nədir?
Şəkər əvəzediciləri şirin dadlı, lakin tərkibində şəkər olmayan maddələrdir. Bir çox insan rasionundakı ağ şəkəri onlarla əvəz etməklə orqanizmə fayda verdiyini düşünür. Əslində bu, o qədər də doğru yanaşma deyil.
Mənşəyinə görə şəkər əvəzediciləri təbii (məsələn, steviya, fruktoza) və kimyəvi (aspartam, saxarin, sukraloza, siklamat, ksilit, maltodekstrin və s.) olur.
Şəkər əvəzedicilərinin iki qrupu
- Müəyyən enerji dəyərinə malik olanlar – fruktoza, ksilit, sorbit, aspartam. Bunlar enerji mənbəyidir.
- Heç bir enerji dəyəri olmayanlar – saxarin, siklamat.
Şəkərin təbii əvəzediciləri – aqava, topinambur, ağcaqayın şərbəti, bal, steviya – öz kimyəvi tərkibinə görə şəkərdən daha şirindir, bu da onlardan iki dəfə az istifadə etməyə imkan verir.
Nə üçün ehtiyatlı olmaq lazımdır?
Şəkər əvəzediciləri olduqca qənaətlidir və kalori miqdarı azdır. Bu, bizi onlardan müntəzəm istifadəyə təhrik edə bilər. Lakin bilməlisiniz ki, onları kor-koranə işlətmək qətiyyən yolverilməzdir.
Kimyəvi şəkər əvəzediciləri şirin, lakin qlükozasız, yəni karbohidratsız maddələrdir və aldadıcı təsirə malikdir. Bu təsirin nəticəsində maddələr mübadiləsi pozulur və yemək istəyi daha da artır.
Orqanizm şirin dadı hiss edir və qida alacağını gözləyir, lakin biz onu aldadırıq. Bu aldatmanın nəticəsi olaraq növbəti 24 saat ərzində orqanizmə düşən istənilən qidadan sonra güclü aclıq hissi yaranır.
Daha aydın desək: təbii şəkərlə qidalandıqda orqanizm lazımi miqdarda kalori aldıqdan sonra təbii olaraq doyma prosesi baş verir. Süni şəkər qəbul etdikdə isə bu təbii proses pozulur və doyma hissi yaranmır. Nəticədə doymaq üçün daha çox yeyir və artıq çəki qazanırsınız.
Bundan başqa, şəkər əvəzedicilərindən uzunmüddətli istifadənin baş ağrısı, qulaqlarda səs, depressiya, allergiya kimi pozğunluqlarla əlaqəsi göstərilir və onların kanserogen xüsusiyyətlərə malik ola biləcəyi düşünülür. Bəzi şəkər əvəzediciləri şəkərdən 200 dəfə daha şirindir.
Aspartam haqqında
Ən çox istifadə olunan kimyəvi şəkər əvəzedicisi aspartamdır (E951) – o, adi ağ şəkərdən təxminən 200 dəfə şirindir. Aspartama müxtəlif qazlı içkilərdə, saqqızlarda və öskürəyə qarşı siroplarda rast gəlinir, ona görə də məhsulların tərkibinə diqqət yetirmək faydalıdır.
Aspartam beyinə bilavasitə daxil olan maddələrdəndir və serotoninin sintezinə təsir göstərə bilər. Bəzi ölkələrdə şəkər əvəzedicilərinin istifadəsinə məhdudiyyətlər qoyulub.
Fruktoza diabet üçün yaxşı seçimdirmi?
Şəkərdən uzaq durmaq tövsiyə edildikdə pasiyentlərin çoxu «şəkər əvəzedicisi kimi fruktozadan istifadə edə bilərikmi?» deyə soruşur. Şəkər əvəzedicisi kimi fruktozanı məsləhət görmürük. Aşağıdakı fikirlər yanlışdır:
- fruktoza şəkərdən xeyirlidir;
- arıqlayarkən ondan istifadə effektlidir;
- qan şəkərini artırmadığı üçün diabetli xəstələr də ondan istifadə edə bilər.
Fruktoza haqqında faktlar
- Fruktoza qlükoza ilə eyni molekulyar formula malikdir və adi şəkərin tərkib hissəsidir: bir molekul saxaroza bir molekul qlükoza və bir molekul fruktozadan ibarətdir.
- Fruktoza şəkərdən təxminən 2 dəfə şirindir.
- Fruktozadan sonra qan şəkəri adi şəkərə nisbətən daha ləng artır, ona görə də diabetli insan bu artımı gec görür və ona nəzarət etmək çətinləşir.
- Qəbul olunan fruktozanın bir hissəsi qaraciyərdə triqliseridlərə çevrilir və qaraciyərin piylənməsinə (piy hepatozuna) səbəb ola bilər.
- Fruktoza doyma hormonu olan leptinin azalmasına səbəb ola bilər – bu da iştahın artmasına, çox yeməyə və çəki artımına gətirib çıxarır.
- Gündəlik fruktoza qəbulunun – əsasən meyvələrdən – 30 qramı keçməməsi tövsiyə olunur.
Sintetik fruktozaların zərərləri
Diabetli insanlar sintetik fruktozalardan əsasən insulin ifrazına təsir etmədiyi üçün istifadə edirlər. Lakin onların ziyanı verə biləcəyi faydanı kölgədə qoyur:
- qarın nahiyəsində piylənmə yarada bilər – qaraciyər piylənməsi olan şəxslər onlardan qətiyyən istifadə etməməlidir;
- bağırsaq mikroflorasına zərər verir;
- doyma hissi verən leptin hormonunun təsirini zəiflədir – nəticədə daha çox yeyirik və artıq çəki yaranır;
- «xoşbəxtlik hormonu» kimi tanınan serotoninin sintezini ləngidir.
Həkim tövsiyəsi
Şəkər əvəzedicisindən istifadə zəruri deyilsə, ondan imtina edin. Zəruridirsə, yalnız 100% təbii dadlandırıcılara üstünlük verin. Şəkərin miqdarını azaltmağın ən doğru yolu isə ondan yavaş-yavaş imtina etməkdir.
Bitki tərkibli şəkər əvəzediciləri sağlamlıq üçün daha təhlükəsiz seçim sayılır. Hər halda, diabetiniz varsa, hansı şirinləşdiricidən istifadə edəcəyinizi həkiminizlə məsləhətləşin.
Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir.